Punkt 12
Królik Kolejarz
Skrót
Nagranie w przygotowaniu.
Tekst nagrania
Przez ponad sto lat Gniezno było miastem kolejarzy. W XIX wieku zbiegły się tu linie kolejowe, powstały dworce, magazyny i jedna z największych lokomotywowni w Wielkopolsce. Do dziś kursuje tu turystycznie kolej wąskotorowa z 1883 roku.
Pełna opowieść
Nagranie w przygotowaniu.
Tekst nagrania
Niekiedy wypowiadane w lokalnym środowisku Gniezna stwierdzenie, że miasto to było przez ponad sto lat miastem kolejarzy, nie jest w żadnym wypadku przesadą! Społeczność miasta przynajmniej od połowy XIX wieku czyniła starania, by rozbudowująca się na terenie Wielkopolski kolej, dotarła też tutaj. Ogromny wysiłek włożył w te działania ówczesny burmistrz miasta - Franciszek Machatius. Interweniowano wtedy nawet u samego Fryderyka Wilhelma IV - króla Prus. Ostatecznie rząd zgodził się, by przez żelazne drogi włączyć Gniezno do wielkiego systemu kolei. Przez miasto przeszła linia Poznań - Bydgoszcz Toruń, którą otwarto w 1872 roku. Zaledwie trzy lata później do miasta dotarły tory kolejnej linii - z Oleśnicy, które w kolejnych latach skierowano do Nakła. Gniezno zatem jako już stacja węzłowa, stała się ważnym punktem na kolejowej mapie Rzeszy Niemieckiej. To wtedy właśnie Gniezno stało się miastem kolejarzy, a to za sprawą budowy tutaj wzdłuż torów niezbędnej infrastruktury, jak np. dworce towarowy i pasażerski, lokomotywownia, budynki administracyjne, rampy przeładunkowe i magazyny.
W mieście pojawiły się setki nowych pracowników - kolejarzy i urzędników administracyjnych. Byli oni w tamtych czasach dobrze uposażeni i zajmowali reprezentacyjne mieszkania w kamienicach, choćby przy ulicy Cierpięgi. W księdze adresowej z 1904 roku zanotowano, że mieszkali tu wykonawcy takich zawodów, jak: majster rozrządowy, hamulcowy, zwrotniczy, kierownik pociągu, asystent stacji czy palacz lokomotywy. Przykładem kolejowego budownictwa mieszkalnego jest także kolonia domów robotników kolejowych znajdująca się po drugiej stronie ulicy. Wybudowane one zostały w latach 1906-1910. Koleją przybył także pierwszy raz do Gniezna po odzyskaniu niepodległości, Józef Piłsudski. 27 października 1919 roku, na dworcu kolejowym przywitali Naczelnika Państwa przedstawiciele władz miasta, żołnierze i starosta.
Kolej doprowadzała do Gniezna wszelkie istotne dla mieszkańców artykuły i produkty, a dla rosnących wokół zakładów przemysłowych, niezbędne surowce. W drugą stronę pozwalała ona na sprzedaż i eksport wytworzonych tu dóbr, choćby z lokalnych garbarni czy cukrowni. Z kolei przewozy pasażerskie umożliwiały gnieźnianom podróżowanie oraz zawieranie kontaktów handlowych, a w drugą stronę zapewniały do Gniezna szybkie dotarcie ciekawych i pracowitych ludzi, którzy znajdowali tu zatrudnienie lub rozwijali własne biznesy. Kolejnymi istotnymi inwestycjami kolejowymi, które tylko ugruntowały rolę tej gałęzi komunikacji i przemysłu w mieście, były następujące po sobie rozbudowy stacji i lokomotywowni oraz budowa wokół Gniezna sieci kolei wąskotorowej.
Już w 1901 roku hale wachlarzowe mieściły aż 28 parowozów, czyniąc lokomotywownię jedną z największych w Wielkopolsce. Na tym się jednak nie skończyło. Zainicjowany przez niemieckiego okupanta w 1940 roku program budowlany o kryptonimie „Otto” miał za zadanie m.in. rozbudować szlaki kolejowe na osi zachód - wschód, w związku z decyzją Hitlera o ataku na ZSRR. Ten finansowany ogromnymi środkami program objął też linię biegnącą przez Gniezno. To tutaj miano obsługiwać i naprawiać tabor zmierzający na front północny. Inwestycja trwała zaledwie trzy lata, a szacuje się, że dziennie pracowało przy niej aż 1000 robotników, w tym 300 Żydów w ramach pracy przymusowej. Kompleks zachował się niemal w całości do dziś i prezentuje on rozwiązania techniczne, które są ewenementem na skalę europejską. Obiekt można zwiedzać.
Na uwagę zasługuje także Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa. Powstała w 1883 roku miała początkowo charakter przemysłowy, związany z obsługą tutejszej cukrowni i dostarczaniem do niej buraków cukrowych z majątków i gospodarstw rolnych ulokowanych na południowy wschód od miasta. Z biegiem lat jej sieć była rozbudowywana i wprowadzono na niej także połączenia pasażerskie. Od 1911 roku można było dojechać z Gniezna wąskimi torami do przejścia granicznego między zaborami pruskim i rosyjskim w Anastazewie. Trasa szynami wynosiła prawie 38 km. Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa funkcjonuje turystycznie do dziś, choć w ograniczonym zakresie, do stacji Jelonek na rogatkach Gniezna.