Punkt 16
Królik Strażak
Skrót
Nagranie w przygotowaniu.
Tekst nagrania
Gniezno wiele razy płonęło. W XIV wieku spalili je Krzyżacy, później ogień kilka razy trawił całe miasto w murach. W 1819 roku spłonęło blisko 250 budynków. W 1945 roku w ogniu stanęła katedra.
Pełna opowieść
Nagranie w przygotowaniu.
Tekst nagrania
Gniezno w swoich dziejach było wielokrotnie niszczone żywiołem ognia. Na przełomie wieków ludność traciła w pożodze życie lub zmuszona była uciekać z miasta, by po powrocie opłakiwać tylko dymiące sterty spalonych desek i zaczynać wszystko od nowa. Zatem pamięć o potwornie niszczącej sile ognia towarzyszył mieszkańcom Gniezna od zawsze i starali się oni - być może bardziej niż gdziekolwiek indziej - dbać o bezpieczeństwo pożarowe, by więcej nie ponoszono tutaj ofiar i nie odbudowywano tego, co dla gnieźnian było najważniejsze. Kto wie, jak miasto wyglądałoby dziś, gdyby kilkukrotnie nie musiano podnosić go z ruin i popiołów? Jednak wola mieszkańców, by Gniezno po każdym pożarze odbudowano była tak energiczna, że dźwigano ten trud i dziś możemy cieszyć się jego efektem.
Pierwszym odnotowanym w kronice pożarem w kompleksie grodowym był pożar katedry już w 1018 roku, ale zdołano ją odbudować na koronację Bolesława Chrobrego, która miała miejsce 7 lat później. W 1339 roku ogromne zniszczenia w mieście poczynili Krzyżacy paląc je niemal doszczętnie, ale oszczędzając katedrę i kościół z klasztorem franciszkanów. Brutalnie doświadczane żywiołem ognia było Gniezno w okresie od XVI-XVIII wieku. W obrębie murów miejskich płonęło niemal doszczętnie wszystko i to kilkukrotnie. Kilkukrotnie też płonęły sąsiednie jurydyki - miasta oraz inne osady tworzące z Gnieznem jeden organizm. Ogień strawił np. archiwum miejskie, w którym w popiół zamienił się akt lokacyjny miasta. Przez lata płonęły kościoły, szkoły, szpitale, bramy i mosty, a ogrom kosztów odbudowy był trudny do uniesienia.
W 1760 roku pożar poniósł płomienie na miasteczko katedralne, a część zabudowań wypalił do fundamentów. Płonęły także dachy najważniejszej świątyni. Pomne wielu katastrof władze miejskie i cechowe wprowadzały przepisy porządkowe, np. obowiązek posiadania pod rygorem grzywny drabiny czy wiadra z wodą.
Dzisiejszy kształt centrum Gniezna jest efektem innego wielkiego pożaru. W nocy z 27 na 28 maja 1819 roku, jak donosili mieszkańcy, w posesji w okolicy Rynku, z powodu nieostrożnego obchodzenia się z fajerwerkami w czasie żydowskiego wesela, doszło do zaprószenia ognia. Przez silny wiatr ogień rozprzestrzeniał się szybko i znów pochłonął niemal całe miasto w murach i przyległe okolice. Szacuje się, że spłonęło wówczas blisko 250 budynków z ratuszem, a niemal doszczętnie wypaliły się takie ulice jak Żydowska, Tumska, Tamka i Rynek. Obraz Gniezna znów był katastrofalny.
Wieści o wielkim pożarze poniosły się po Europie i dzięki intensywnej pracy powołanego w celu pomocy i odbudowy miasta komitetu, pogorzelcy otrzymywali od ludności Wielkopolski, a nawet z Berlina, środki na przetrwanie. Mieszczanie wystosowali nawet list do Fryderyka Wilhelma III, króla Prus, do których administracyjnie Gniezno wówczas należało, o pomoc w odbudowie miasta. Przy aprobacie monarchy administracja postanowiła jednak nie odbudowywać Gniezna w dotychczasowym układzie przestrzennym, niezmienionym praktycznie od czasów średniowiecza, tylko wytyczyć siatkę ulic z nowymi parcelami budowlanymi. Ten układ został zachowany do dziś. Ostatni wielki pożar miał miejsce w styczniu 1945 roku. Wówczas, wkraczające do miasta wojska sowieckie, ostrzelały wieże katedry pociskami zapalającymi. Katedra znów stanęła w ogniu, a ofiarność ruszających na ratunek zabytku mieszkańców, pozwoliła uratować z jej wnętrza wiele dóbr, jednak straty były ogromne.