Punkt 28
Miasto lokacyjne
Skrót
Nagranie w przygotowaniu.
Tekst nagrania
Rynek był kiedyś osadą handlową u stóp grodu książęcego, na skrzyżowaniu dawnych traktów. Leżał wtedy o około sześć metrów wyżej niż dziś. Gniezno jako pierwsze miasto w Wielkopolsce otrzymało prawo magdeburskie, ale dokument lokacyjny się nie zachował.
Pełna opowieść
Nagranie w przygotowaniu.
Tekst nagrania
Gniezno jako centralny ośrodek Polan wywodzi się z grodu książęcego i dobudowywanych do niego kolejnych podgrodzi na Wzgórzu Lecha, czyli tam, gdzie stoi katedra. Ale dzisiaj jego centrum identyfikujemy w miejscu Rynku. Kiedy w archikatedrze miały miejsce najważniejsze historyczne wydarzenia związane z początkami naszej państwowości, tutaj właśnie znajdowała się osada handlowa, która czerpała z tak ważnego sąsiedztwa jak siedziba książąt. I to właśnie to miejsce stało się początkiem miasta w rozumieniu, jakie znamy dziś. Wyobraźmy sobie, że Rynek przed wiekami, kiedy stawał się miastem, był wyższy o ok. 6 metrów. Kolejne pożary, prace niwelacyjne i rozbudowy powodowały obniżanie tego terenu. O ważności tego miejsca świadczą też krzyżujące się tutaj dawne trakty, które wraz z tak ważnym sąsiedztwem grodu książęcego, uwarunkowały dalszy jego rozwój jako punktu wymiany handlowej. W 1875 roku znaleziono w okolicy miasta skarb ze srebrnymi monetami arabskimi, co świadczy o dalekim zasięgu Gniezna jako istotnej osady targowej. Zaczęli napływać tutaj rzemieślnicy i handlarze, a sama osada zaczęła przeobrażać się w silny punkt gospodarczy, co było już prostą drogą do powstania dynamicznego ośrodka miejskiego.
I tak stało się na Rynku, zwanym też Wzgórzem Panieńskim z powodu usytuowanego dawniej przy nim zakonu klarysek. Gniezno jako pierwsze z miast wielkopolskich uzyskało tzw. akt lokacyjny na prawie magdeburskim, ale dokument to stwierdzający nie zachował się do naszych czasów, gdyż prawdopodobnie spłonął w wielkim pożarze miasta lub podczas najazdu na nie Krzyżaków. Prawdopodobnie lokacja miasta miała miejsce w latach 1238–1239, a wynika to z dokumentu Władysława Odonica, księcia Wielkopolski, który sprawę klasztoru w Lubiążu opatrzył lokalizacją „in Gneznensi civitate”, co znaczy: „w mieście Gniezno”. Niestety, z powodu braku dokumentu lokacyjnego nie można jednoznacznie określić z jakimi przywilejami łączył się fakt lokacji miasta, ale z potwierdzenia praw wystawionych przez Zygmunta Starego w 1520 roku wiemy, że Gniezno zostało wyłączone spod prawa ziemskiego i nie podlegało jurysdykcji sprawowanej przez urzędników państwowych oraz starostów królewskich. Obywatele w sprawie życia i śmierci odpowiadali wyłącznie przed wójtem miejskim, a ten przed królem.